دهلیزهای هوایی: آیا محاصره‌ی ترانسپورتی افغانستان می‌شکند؟

دهلیزهای هوایی ابتکاری تازه‌ای است که از مدت کمی به این‌سو از سوی حکومت وحدت ملی افغانستان راه‌اندازی شده است. این دهلیزها شامل دهلیزهای هوایی افغانستان با هند، ترکیه، عربستان، اروپا و اخیراً چین می‌باشد. با این حال، ناآشنایی با این پدیده باعث شده تا عده‌ی کثیری به آن نگرش منفی داشته باشند. چنان‌که صاحب‌نظران اقتصادی افغانستان تنها قیمت انتقالات (قیمت تمام‌شد ترانسپورتی) را معیار قرارداده، حمل‌ونقل هوایی را روش غیراقتصادی و حتا در برخی موارد غیرمنطقی می‌خوانند. این در حالی است که علم اقتصاد روش دیگری را برای تعیین مؤثریت پدیده‌ها پیشنهاد می‌کند. بر اساس این روش، معیار قضاوت نتیجه‌ی تحلیلی است که روی تمام اضرار و فواید یک پدیده با در نظر داشت حقایق عینی همان جامعه انجام می‌شود. به بیان دیگر، نقد موثریت دهلیزهای هوایی تنها با در نظر داشت قیمت تمام شد انتقال کالا، انتقاد تقلیل‌گرایانه بوده و محدودیت‌های سکتور حمل‌ونقل در افغانستان را در نظر نگرفته است.

با وجود این که افغانستان برای بدل شدن به چهارراه ترانسپورتی منطقه نیروی بالقوه‌ی کافی دارد، تا اکنون نتوانسته است از این مزیت استفاده کند. نبود امنیت سرتاسری، سیاست‌های انحصارگرایانه‌ی کشورهای همسایه، نبود زیربناهای کافی ترانسپورتی زمینی (جاده‌ای و راه آهن)، فساد در گمرک‌ها، نپیوستن افغانستان به کنوانسیون‌های بین‌المللی و موافقت‌نامه‌های ترانسپورت زمینی از دلایل اصلی مؤثر نبودن ترانسپورت جاده‌ای است. مهم‌تر از همه این که: روابط بازرگانی و اقتصادی افغانستان همواره از روابط سیاسی‌اش با کشورهای همسایه متأثر بوده است. طوری که مردم افغانستان کشورهای همسایه را به انحصار مارکیت بازرگانی افغانستان متهم می‌کنند. نمونه‌ی بارز این ادعا بسته شدن بندر مرزی تورخم به روی بازرگانان افغانستان از اثر وخامت روابط سیاسی میان افغانستان و پاکستان بوده است. با در نظر داشتن شرایط یاد شده، می‌توان ادعا کرد که اگر گشایش دهلیزهای هوایی تمام مزیت‌های ترانسپورتی زمینی را ندارد، با آن هم گزینه‌ی خوبی برای انتقال کالای صادراتی است. به جای این که دولت دست‌روی‌دست گذاشته منتظر بماند تا ترانسپورت زمینی در کشور در حد معیاری ضروریات بازرگانی افغانستان را رفع کند، بهتر است به تأسیس و گشایش دهلیزهای هوایی در کوتاه‌مدت اقدام کرد. در این مقاله تلاش شده است تا ذهنیت روشن‌تری از ترانسپورت هوایی و مزایای آن، با در نظر داشتن شرایط عینی افغانستان ارائه شود.

دهلیز هوایی به مسیر خطی انتقال کالای بازرگانی و مسافران با استفاده از هواپیما از کشوری به کشور دیگر گفته می‌شود. دهلیزهای ترانسپورتی (چه هوایی چه زمینی) در طول تاریخ باعث شده‌اند تا با خود انکشاف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را به ارمغان بیاورند. با ایجاد حکومت جدید در سال ۲۰۰۱، دولت افغانستان و جامعه‌ی جهانی دست به سلسله‌ای از کارهای اساسی برای ساخت و بازسازی زیربناهای ترانسپورتی زدند. چنان‌که این تلاش‌ها منتج به ساخت و احیای کیلومترها سرک شده است. با آن هم در شرایط کنونی زیرساخت‌های موجود ترانسپورتی زمینی، موقعیت جغرافیایی، روابط سیاسی دولت با همسایه‌ها، ناامنی و دست‌رسی نداشتن بازرگانان ملی به تکنولوژی روز باعث شده است تا انتقالات کالای افغانی به خارج از کشور با استفاده از ترانسپورت زمینی به شکل بایسته انجام نیابد. برای رفع این چالش، گشایش دهلیزهای هوایی در کوتاه‌مدت می‌تواند راه حل بنیادی‌ای شمرده شود. استفاده از دهلیزهای هوایی می‌تواند بهای انتقال را افزایش دهد و نسبت غیر قابل پیش‌بینی بودن شرایط اقلیمی برای پروازهای هوایی و نبود تأسیسات کافی برای حفظ و مراقبت اموال صادراتی در میدان‌های هوایی ممکن بازرگانان ملی را متضرر سازد، اما این دهلیزها به صورت قطع بنا بر داشتن مزایای ذیل می‌توانند عواید سکتور خصوصی و دولت را نیز افزایش دهند:

۱. حمل‌ونقل هوایی سرعت زیادی دارد. در صورت موجودیت دهلیز هوایی، این شیوه سکتور خصوصی را قادر می‌سازد تا به زودترین فرصت کالای بازرگانی را به تمام نقاط زمین صادر کند. شماری از کالای بازرگانی تاریخ مصرف محدودی دارند، به گونه‌ی مثال در عرضه‌ی میوه‌جات نمی‌توان بسیار تأخیر کرد. این کالا می‌توانند از راه هوایی به زودترین فرصت ممکن به بازار جهانی عرضه شوند؛

۲. افغانستان تأسیسات کافی ترانسپورت زمینی ندارد، دهلیزهای هوایی می‌توانند افغانستان را کمک کنند که تا تأسیس و احیای زیربناهای ترانسپورتی زمینی به شمول سرک و راه آهن، از این روش برای افزایش صادراتش به بیرون از کشور استفاده کند؛

۳.  گزارش‌های بازرس ویژه‌ی امریکا برای بازسازی افغانستان یا سیگار نشان می‌دهد که در گمرک‌های  افغانستان فساد گسترده‌ای وجود دارد. بر اساس این گزارش‌ها، فساد در گمرک‌ها به شکل چشم‌گیری باعث کاهش درآمد می‌شود. اگر در اداره‌های گمرکی مرزی افغانستان فساد وجود نداشته باشد، عواید گمرکی دولت می‌تواند دوبرابر افزایش یابد. از این که میدان‌های هوایی با سیستم‌های مجهز چک، کنترول، محاسبه و جمع‌آوری عواید مجهز است، استفاده از دهلیزهای هوایی می‌تواند حکومت را در جمع‌آوری محصولات و عواید از کالای صادراتی به خوبی کمک کند. این روش باعث می‌شود تا زیانی را که حکومت از ناحیه‌ی فرار عواید متحمل می‌شود، جبران کند؛

۴. امنیت راه‌های مواصلاتی افغانستان با کشورهای همسایه از چالش‌های عمده‌ای است که بازرگانان ملی را با مشکلات فراوان مواجه ساخته است. انتقال کالای صادراتی با استفاده از دهلیزهای هوایی باعث می‌شود تا این اموال بدون این که از ناحیه‌ی امنیتی متضرر شوند، به مقصد ارسال گردند؛

۵. کالای صادراتی با ارزش و زودمصرفی مثل زعفران، جلغوزه و میوه‌جاتی که باید در کم‌ترین زمان به بازار جهانی عرضه شوند. صدور چنین کالا نه تنها در افغانستان، بلکه در تمام کشورها با استفاده از روش هوایی صورت می‌گیرد. این دهلیزها می‌توانند افغانستان را کمک کنند تا به مقدار صادرات کالای زودمصرف بیفزاید و در نتیجه عواید حکومت افغانستان و بازرگانان ملی را افزایش دهد؛

۶. یکی از واقعیت‌های ناگوار روزگار ما این است که کالای صادراتی مرغوب افغانستان مثل قالین، جلغوزه، میوه، زعفران و غیره برای عرضه به بازار جهانی نخست به کشورهای همسایه فرستاده می‌شود، این کالای مرغوب افغانستان بعد از رسیدن به مقصد ابتدایی، با نام و علامت همان کشورها به بازار جهانی عرضه می‌شود. این امر موقف و اعتبار کالای صادراتی افغانستان را در سطح مارکیت جهانی ضربه زده است. صدور تولیدات افغانستان از طریق مسیر هوایی بازرگانان ملی را قادر می‌سازد تا کالای مرغوب و با کیفیت افغانی را با نام و علامت افغانستان به بازار جهانی عرضه کرده، موقفش را در بازار بین‌المللی تعیین و حفظ کند.

با در نظر داشتن فکتورهایی که در فوق بیان شد، توجه بیش‌تر حکومت افغانستان برای فعال‌سازی و گسترش دهلیزهای هوایی، حداقل با کشورهایی که بیش‌ترین دادوستد را با افغانستان دارند، در کوتاه‌مدت و برنامه‌ریزی برای ساخت و احیای مسیرهای مشخص زمینی در درازمدت مصداق همان نصیحت خیام است که گفته است: «این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار.»

نویسنده: محمدصمیم رحیمی متخصص پلان‌گذاری شبکه‌های ترانسپورتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *