مروری برحـــیات ادبـــی محمد امین “متین” اندخویی

در سال ۱۳۱۹ هجری خورشیدی درگذر چک محله (چکمن محله) اندخوی این مهد باستانی فرهنگ و ادب و دانش در خانواده ادب پروری به اسم مولانا عبدالحی “فرزندی” متولد شده فرحت افزای والدین خویش گردید. نامش را نسبت به ارادتی به فرزانه مردی ازآن دیارمولوی میرامین قربت شاعردانشمند معروف داشتند تمیتاً محمد امین گذاشتند تا بادا این فرزند نیز در آینده چون ایشان ازدانش وفرهنگ توشه اندوزد. محمد امین ازسنین پنج یا شش سالگی به آموزش علاقه گرفت خواندن ونوشتن را نخستین بار در نزد پدر فراگرفت پس ازانکه شامل مکتب ابتدایی اندخوی گردید به زودی سوادش برآمد به خوانش نظم ونثر پرداخت دراین مورد نیزپدرش نخستین رهنما وآموزگاراو بود چنانکه اوخود دراین باب میگوید.

       بحمدالله دمد گلبانگ رحمانی زتقریرم  **  پدر بنمود با ارشاد حرف نغزتنویرم (۱)

درسال‌هایکه او هنوزشاگرد صنف پنجم بود که به سرایش شعرآغاز کرد وازسوی برخی ازآموزگاران مورد تشویق قرارگرفت: ازجمله مرحوم غلام محمد نقره فاریابی سرمعلم مکتب وقت دلبسته‌گی این شاگرد ارجمند را به گرایش شعر دید استعداد او را دراین امرملاحظه کرده مورد التفاتش قرارداد .

   نخستین سروده محمد امین (متین) اندخویی درسال ۱۳۳۵ خورشیدی هنگامی که او شاگرد صنف پنجم مکتب بود درجریده (ستوری ) وقت (فاریاب امروزی) به چاپ رسید دردوران مکتب عبدالقیوم رحمانی که از وی بزرگتر و درراه شعر و ادب چند گامی بیشترنهاده بود با متین درتصحیح سروده های او یاری میکرد .

محمد امین (متین) درسال ۱۳۳۶ ش ازصنف ششم مکتب فراغت یافت متاسفانه نسبت دشواری هایی که در زنده گی پیش آمد نتوانست تحصیل خود را بیشترازاین ادامه دهد. ولی دامن شعروادب را رها نکرد پی هم مطالعه مینمود، شعر می سرود، مضمون مینوشت تا اینکه نام خود را درکنار سخنوران معاصر رقم زد او در تداوم آموزش‌های خصوصی خود ازمحضر استادان وشخصیت های گرانقدر چون مولانا قربت ودیگران بهره ها جست که درمورد مقدمه (باغ لاله پوش) (۲) که نخستین دیوان قطور اوست مفصلاً معلومات ارایه گردید است.

       نامبرده افزون بر سرایش شعر در نوشتن آثار منثور نیز همت گماشت مقالات ونوشته های او در جراید و روزنامه های کشور چون : ستوری، فاریاب، دیوه، جوزجانان، هیواد، انیس، بیدار، پروان، بدخشان، بغلان، اتفاق اسلام، پیام حق، یولدوز، مجله ژوندون، مجله پشتون غږ ( آواز ) ، مجله خراسان، مجلۀ ملیت های برادر وغیره به نشر رسیده اند.

  محمد امین (متین) اندخویی درسرایش اشعار و نوشتن آثار منثور همواره با اهل ادب وصاحبان نظر در تماس بود وهمه کار هایش را با مشوره انجام داده ومیدهد وقبل ازآنکه نظر تائیدی آنان را کسب کند به نشر آثارش مبادرت نمیورزید. درحال حاضر محمد امین (متین) اندخویی چهره شناخته شده درآینه تمام نمای فرهنگ وادبیات کشور بوده وزنده‌گی آگاه خود را بذل کوشش وخدمت درراه اعتلای فرهنگ وادبیات اصیل میهن وپژوهشهای فرهنگی نموده است. این خدمتگذار بی ادعا وفروتن ادب وفرهنگ (۳) بیش از نیم قرن ازعمر پر مشقات ولی پربار خویش را وقف آفرینش‌های ادبی وکارکرد های فرهنگی سرایش اشعار ناب وشیرین به زبانهای فارسی، دری، ترکی و اوزبیکی گرد آوری، ترتیب وآماده نشر ساختن آثار شمار فراوانی ازسرایشگران معاصر ونگارش زندگی‌نامه های آنان، پژوهش در هنر های محلی وکلاسیک “معرفی علما “روحانیون ” هنرمندان” عرفا ومشایخ ” شناساندن اماکن تاریخی ومتبرکه وآرامگاه های رجال علمی “ادبی” وعرفانی وامثال آن نموده وآثار ارزشمند فراوانی به وجود آورده است.

   درتقدیر از این دست فعالیت‌های مثمر ادبی و فرهنگی محترم محمد امین متین اندخویی و با در نظرداشت چهار قصیده غرای او به زبانهای دری واوزبیکی درسال ۱۳۸۴ ش از سوی وزارت محترم اطلاعات و فرهنگ کشور جایزه درجه اول مطبوعاتی برایش تفویض گردید. ونیز درهمین سال از سوی وزارت محترم اطلاعات وفرهنگ لقب افتخاری استادی درعرصۀ شعر و ادب  برایش داده شده که جای مباحات برای همه فرهنگیان اهل ادب است . (۵)

جـوایز و افتخارات بزرگ علمی و ادبی اعطا شده از طرف دولت (مقام ریاست جمهوری، وزارت اطلاعات و فرهنگ وتوریزم )جمهوری افغانستان .

۱–     جایزۀ علمی ادبی ( مدال غازی میر بچه خان کوهدامنی). ازمقام  ریاست جمهوری.

۲–     اهــدای جایزه نقدی از طرف مقام ریاست جمهوری .

۳–     جایزه ادبی مقام اول در سرایش شعر /۵۹/۲۳/۵/۱۳۸۴ ازطرف مقام وزارت اطلاعات وفرهنگ وتوریزم.

۵اعطای سند استادی درعرصه سرایش شعر، به قرارنامه شماره /۶۹۰۳ /۱۹/۱۱/۱۳۸۴ وزارت اطلاعات فرهنگ وتوریزم مزین با امضا سید مخدوم رهین وزیردانشمند آن وزارت برای محمد امین (متین).

فــهرست آثـــارایجــــادی

**************************

         آثار چاپ شده تخلیقی و تحقیقی اوعبارت اند از:

۱ – ( کونگول سوزی ) مجموعه اشعاراوزبیکی کابل ۱۳۶۵٫

۲ – ( مرزخورشید ) مجموعه اشعار دری کابل ۱۳۶۷

۳ – ( باغ لاله پوش ) نخستین  دیوان اشعاردری واوزبیکی پشاور۱۳۷۹ .

۴–  (چشم غــزاله ) دومین دیوان اشعار دری و اوزبیکی – چاپ مطبعۀ امیری کابل۱۳۹۱٫

۵– (کاسه چوبین ) رساله منظوم ومنثور در باره حیات عرفانی بابا سنگو مشهور به باباولی اندخوی پشاور۱۳۸۳ .

۶قوانچ اوجی “معلومات منظوم درباره افتخارات تاریخی و رجال بزرگ ترکتبارها

آثــارمنثور:

۶– ( سادات دودمان سید برکه اندخوی) پشاور۱۳۷۸٫

۷– (  اندخوی وجایگاه آن درتاریخ) پشاور۱۳۶۵-۱۳۸۳ هجری شمسی .

۸– (  سیما های برازندۀ اندخوی) ” معرفی چهر های علمی ادبی اندخوی بین سده های ( پنجم و سیزدهم هجری قمری) مزارشریف مطبعۀ کمپیوتری فرهاد. ۱۳۸۵٫

۹– (  مروری برنبشته های روی دیوار) “معلومات دقیق راجع به ساختمان‌های تاریخی اندخوی ) ” مزارشریف مطبعـه صورتگر سال ۱۳۹۱ .

       همچنان متین اندخویی درسالهای ۱۳۶۵ وسال‌های بعدی مجموعه های ازاشعار شاعران معاصر کشور را با کار فـزاینده ازخلال نشرات و منابع خطی جمع آوری کرده به دست نشر سپرد است و آنها عبارتند :

۱گزیده اشعاراستاد خلیل الله (خلیلی)

۲گزیده اشعار عبدالهادی (داوی پریشان)

۳گزیده اشعار محمد کریم (نزیهی جلوه)

۴گزیده اشعار غلام احمد (نوید)

۵گزیده اشعارمحمد ابراهیم (صفا)

۶گزیده اشعارعبدالرحمن (پژواک)

۷گزیده اشعار محمد انور(بسمل)

۸آزادی، مجموعۀ ازسروده های شاعران معاصردرباره استقلال.

۹گلبانگ صلح مجموعه اشعار شعرای امروزین.

۱۰درخت دوستی ” مجموعه اشعار در باره صلح.

۱۱ – ( تانگ ییلی) گـُزیده از اشعار شاعران اوزبیک زبان کشور.

۱۲کلیات (دیوان مولانا قربت) چاپ آفست ایالات متحده امریکا ۱۴۱۴ هجری قمری.

۱۳گلشن قدس “مجموعه اشعار مولانا خواجه غیب الله (غیبی) آقچه یی چاپ پشاور۱۳۸۳٫

۱۴– (مژده رحمت) گزیده اشعار مولوی محمد اسدالله نصرت.۱۳۸۷ مزارشریف مطبعه اولوغ بیگ.

۱۵مجموعه اشعار مولانا محمد اسحق (انور) بلخ ۱۳۸۴ .

۱۶سروده های حاجی نادر نیاز قادری اندخویی ملقب به (پلنگ پوش) شاعر سده دوازدهم هجری قمری .

  1. ۱٫    ۱۷–                    (بیاض کمال) مشتمل براشعار دری که مرحوم سیدعبدالغفور کمال در شعبات مختلف موسیقی کلاسیک شش مقام ترنم نموده است.

۱۸– (به سراغ فراموش شده گان) تذکره شعرای که در اندخوی وفات کرده اند.

 افزون براینها متین اندخویی باتلاش های خستگی ناپذیر دربین سالهای ۱۳۴۵ وسال‌های بعدی مضامین سود مندی درمطبوعات کشور قرارذیل به نشرسپرده است.

  1. ۱٫     (از مسند تدریس تا منبر ارشاد) شرح حال علما و روحانیون پیشین و معاصر اندخوی.
  2. ۲٫    ۲–  (اندخوی ده یشه گن ادبی سیمالر) ملیتهای برادرکابل ۱۳۶۴ .ش.
  3. ۳٫    ۳–  (احوال وآثار شعرای معاصراندخوی) جریدۀ جوزجانان ۱۳۷۲ ش.
  4. ۴٫    (خوش‌نوی‌سانی که  دراندخوی درخشیده اند) جوزجانان ۱۳۷۲٫
  5. ۵٫    ۵–  (برگردان مقالاتی ازفارسی به زبان اوزبیکی) راجع به حیات عرفانی امام یوسف اندخوی مفسر سده ششم هجری قمری آق یول مجله .۱۳۷۲٫
  6. ۶٫    ۶–  (اونیتیلگن چیچک لر) سلسله مقالات اوزبیکی راجع به معرفی رجال علمی وادبی کشور ۱۳۸۲ .
  7. ۷٫     (یادی از خدیم جوزجانی)۱۲/۱۱/۱۳۸۳ روزنامه انیس.
  8. ۸٫    ۸–  (مسجد جامع خلیفه شاه محمد عزیزان)، جوزجانان ۱۳۸۳ .
  9. ۹٫    ۹–  (یادی ازخاطره ها) معرفی شخصیت های اجتماعی اندخوی ۱۳۸۵ جریده یولدوز.

    متین اندخویی شماری ازفرهنگیان (سلف ومعاصر) را معرفی وآماده چاپ نیزکرده است به بعضی آنان اشاره میشود .

۱سه چهره علمی به ارتباط حیات علمی، ادبی واجتماعی مرحوم قاضی بابا مراد اندخویی و فرزندانش، محمد کریم نزیمی جلوه والحاج صوفی محمد رحیم قاضی زاده اندخویی.

آثارآماده به چاپ :

************

  1. کلیات اشعــار به زبان دری (مجموع سروده های تمام اشعار دری استاد محمد امین متین)
  2. ۲٫    ۲–  (خراسان بیشیگی) اوزبیکی کلیات شعر توپلمی (کلیات اشعاراوزبیکی) استاد محمد امین متین اندخویی.

 سروده های مولانا شرف الدین خوبی سمرقندی .

  • ·         ۳–   سروده های مولانا محمد مقیم مقیمی اندخویی.
  • ·         ۴–   (رداریف الاشعار) مجموعه اشعار دری واوزبیکی  شعرای معاصر اندخوی به یک وزن وقافیه.
  • شرح حال (اهل ساز وآواز) اندخوی.
  • ·         ۶–  (معرفی آلات موسیقی) که دربین هنرمندان ملیت اوزبیک وترکمن مروج است.
  • ·         ۷–  (بیاض کمال) مشتمل براشعار اوزبیکی که مرحوم سیدعبدالغفور کمال در شعبات مختلف موسیقی کلاسیک شش مقام اوزبیکی ترنم نموده است.
  • بیاض صوفی مشتمل براشعار دری و اوزبیکی که مرحوم شاه قل صوفی در شعبات مختلف موسیقی کلاسیک اوزبیکی ترنم نموده است.

به این ترتیب دیده میشود این شاعر و پژوهشگر پرکارغیراز آثار گم شده اش (نظم ونثر) آثار متعددی در ابعاد گوناگون به جامعه ادبی وفرهنگی تقدیم کرده است ویا آماده چاپ دارد همچنان موصوف تعدادی از جوانانی را که به سرودن اشعار روی آورده اند دراحیا و پرورش استعداد شان ازدستیاری خویش دریغ نه ورزیده گُزیده های اشعار شان را بعد از ویرایش و نگارش پیشگفتار به چاپ رسانیده است.

  این نکته را نیز لازم به تذکر میدانیم متین اندخویی به سلسله کار های ابداعی و پژوهشی یک تعداد کتیبه ها را که بیانگر پیشینۀ درخشان می‌باشند در برخی از ساختمان های تاریخی و آبدات اندخوی نصب نموده است.

محترم استاد محمد امین متین اندخویی به اساس کارهای پر ثمر و ارزشمند ادبی در ساحۀ ادبیات زبانهای دری و اوزبیکی و نوشتن آثار نظم و نثر در زبانهای متذکره و خدمات شایستۀ فرهنگی نظر به لزوم دید مقامات دولتی از سالهای ۱۳۶۵ الی سالهای اخیر سفر های رسمی علمی و سفر های خصوصی به کشور های جهان داشته است. از جمله به شهرهای:

  1. شهر مسکو مرکز روسیه
  2. شهر منسک بلاروس.
  3. کشور  اوزبیکستان
  4. کشور  تاجیکستان
  5. کشور  آذربایجان
  6. کشور  ترکمنستان
  7. کشور  قفقاز
  8. کشور  ترکیه
  9. کشور هندوستان

۱۰کشور پاکستان 

افزون بر آن در داخل کشور طی کارهای بزرگ فرهنگی در برنامه ها بزرگ علمی وفرهنگی در سطح کشور به سایر ولایات های مشرقی، جنوبی و لایات شمال کشور سفر های علمی فرهنگی داشته و در محافل ادبی هنری شرکت ورزیده است.

سرچشمه ها  ومنابع استفاده شده درتکمیل سوانح:

۱متین اندخوی “محمدامین” باغ لاله پوش پشاور۱۳۷۹ – ص ۴۳ .

۲مقدمه باغ لاله پوش.

۳ ازسخنان اوکتم خالق نظروف (معاون اول انجمن پیوند کشور تاجیکستان) درمورد متین اندخویی جریده سامان شماره ۱۸ شهرسواماه ۱۳۷۱ خورشیدی.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *